parallax background
 

Radioterapia
w onkologii

Radioterapia/napromienianie jest w medycynie człowieka drugą po chirurgii co do ważności metodą leczenia nowotworów złośliwych. Szacuje się, że ok. 40% wyleczonych ludzi było leczonych z wykorzystaniem radioterapii. W medycynie weterynaryjnej odsetek ten jest mniejszy z powodu zdecydowanie gorszej dostępności metody dla pacjentów. Mamy nadzieję zmienić to na trwale w naszym kraju.

Radioterapia jest metodą leczenia miejscowego, podobnie jak zabieg operacyjny, ale objąć może znacznie większy obszar tkanki. Może być stosowana jako jedyne leczenie, bądź stanowić element całego procesu leczenia i chociażby poprawiać rezultaty zabiegu chirurgicznego.


Jakie są cele radioterapii u zwierząt?


W zależności od rodzaju nowotworu i jego rozprzestrzenienia/rozmiaru, lokalizacji i intencji opiekuna pacjenta, radioterapia może mieć cel:

  • leczniczy (radioterapia radykalna/definitywna), kiedy jest możliwe wyleczenie całkowite lub długookresowa kontrola objawów chorobowych; podawana jest wtedy wysoka dawka całkowita w stosunkowo dużej liczbie małych frakcji/dawek (15-25), w ciągu 3-5 tygodni lub w 1-3 frakcjach bardzo dużych, w ciągu 1 tygodnia (radioterapia stereotaktyczna),
  • paliatywny (radioterapia paliatywna), kiedy choroba nowotworowa jest zaawansowana i możliwe jest tylko zahamowanie wzrostu guza, złagodzenie objawów nowotworu i poprawienie dzięki temu znacząco jakości życia pacjenta, bez możliwości całkowitego wyleczenia lub długookresowej kontroli choroby; podawanych jest kilka tylko frakcji, najczęściej w odstępach tygodniowych.


Jak działa radioterapia?


Istotą działania radioterapii jest zdolność wiązki promieniowania do jonizacji tkanek, a więc zdolność do wybijania elektronów ze struktur atomów tkanki. Uwolnione elektrony z kolei:

  • bezpośrednio uszkadzają DNA komórkowe (jedną lub obie jego nici) i w mniejszym zakresie struktury błonkowe komórek,
  • dzięki uderzaniu w cząsteczki wody, generują powstawanie wysoce reaktywnych chemicznie, wolnych rodników wodorotlenowych, które wtórnie uszkadzają DNA, powodują uszkodzenia biochemiczne oraz biologiczne.


Jakie promieniowanie stosowane jest w radioterapii?


Zdolność jonizacji tkanki mają wiązki:

  • fotonów (promieniowanie X, promieniowanie gamma) o energii od 250 kV (kilowoltów) do 25 MV (megawoltów),
  • cząsteczek (elektrony, protony, jądra helu, ciężkich jonów, …) o energii do 220 MeV.


W jaki sposób dostarczana jest dawka promieniowania?


Najogólniej rzecz biorąc radioterapię podzielić można na:

  • teleradioterapię tj. radioterapię zewnętrzną wiązką, kiedy źródło promieniowania oddalone jest od tkanki napromienianej; jest to najczęściej wykorzystywany sposób radioterapii,
  • brachyterapię, kiedy źródło promieniowania umieszczane jest w bezpośredniej bliskości lub wewnątrz tkanki napromienianej; w Europie jest kilka weterynaryjnych ośrodków wykorzystujących aparaty do brachyterapii, u ludzi jest często wykorzystywana w leczeniu nowotworów układu moczowo-płciowego,
  • radioterapię systemową, kiedy pacjentowi podawane są izotopy promieniotwórcze; do leczenia nadczynności tarczycy kotów wykorzystywany jest Jod 131 w wielu ośrodkach w Europie.


Jakie są rodzaje radioterapii?


Z uwagi na energię wiązki promieniowania radioterapię dzieli na:

  • radioterapię megawoltową,
  • radioterapię ortowoltową.
Więcej o rodzajach radioterapii - RODZAJE RADIOTERAPII.


Jakie tkanki są wrażliwe na radioterapię?


Wrażliwość na radioterapię różnych tkanek może być bardzo różna. Programowanej śmierci (apoptozie) po napromienianiu nawet małymi dawkami ulegają limfocyty, komórki szpiku kostnego, komórki macierzyste oraz nowotwory wywodzące się z tych komórek. W innych tkankach odsetek komórek ulegających apoptozie może być różny i warunkuje promieniowrażliwość tkanki.
Najbardziej wrażliwe na napromienianie są komórki dzielące się (w fazie mitozy) i fazie G2 cyklu komórkowego, z kolej te w później fazie S (syntezy) oraz G0 (spoczynkowej) okazują się na ogół radiooporne. Innymi słowy guzy intensywnie dzielące się/rosnące są na ogół bardziej radiowrażliwe, co nie zawsze jednak oznacza promieniowyleczalne.
Kluczowe znaczenie dla efektywności radioterapii ma zaopatrzenie tkanki w tlen. Ponieważ ok. 75% efektu leczniczego napromienia uzależnione jest od reaktywnych form tlenu powstających w tkance guza w wyniku radioterapii, tkanki niedotlenione będą bardzo słabo reagowały na takie leczenie.


Dlaczego pacjenci do radioterapii są znieczulani ogólnie?


Radioterapia wymaga zaplanowania sposobu dostarczenia określonych dawek energii. Często wiąże się to z wykonaniem tomografii komputerowej, na podstawie której wykonywany jest plan leczenia. Dlatego ułożenie do tej tomografii musi być dokładnie takie same jak w czasie późniejszego napromieniania. Do ułożenia pacjenta wykorzystywane są specjalne maski unieruchamiające, często też inny sprzęt - ułatwiają później odwzorowanie dokładnie takiego samego ułożenia pacjenta. Plan radioterapii każdorazowo musi być przedstawiony opiekunowi pacjenta i przez niego zaakceptowany. Dostarczenie poszczególnych dawek/frakcji wymaga krótkich znieczuleń ogólnych pacjenta - do kolejnych dawek musi być ułożony w dokładnie taki sam sposób, nie może poruszać się podczas samego podania frakcji. U ludzi podobnie znieczulenie ogólne podczas dostarczenia każdej frakcji stosuje się u małych dzieci i osób z klaustrofobią.


Czym różni się tomografia komputerowa do planowania radioterapii od tomografii komputerowej diagnostycznej?


Przy diagnostycznej tomografii komputerowej pacjent leży na wklęsłym stole, na ogół bez żadnych dodatkowych akcesoriów. W czasie tomografii komputerowej do planowania leczenia, pacjent ustawiany jest w odpowiedniej pozycji, dokładnie odwzorowywanej później w trakcie napromieniania. Celem odpowiedniego ułożenia wykorzystywane są akcesoria do immobilizacji (specjalne poduszki próżniowe, maski termoplastyczne, inne) pomagające utrzymać odpowiednią pozycję w czasie późniejszego leczenia. Stół w takim tomografie komputerowym jest płaski, tak jak stół terapeutyczny akceleratora liniowego. Dodatkowo do planowania leczenia można wykorzystywać obrazy z rezonansu magnetycznego, szczególnie dla nowotworów mózgowia. Przygotowanie planu radioterapii zajmuje na ogół od 4 do 6 godzin.


Dlaczego całość dawki dzieli się na frakcje?


Podanie dużej dawki promieniowania jednorazowo prowadzi wprawdzie do wyleczenia nowotworu, jednak jednocześnie powoduje bardzo rozległą martwicę okolicznych, zdrowych tkanek. Podzielenie całkowitej dawki promieniowania na dawki mniejsze, ale częściej podawane (czyli tzw. frakcjonowanie dawki) pozwala zachować efekt leczniczy, przy zminimalizowaniu działań niepożądanych, czyniąc leczenie bezpiecznym. Sposób frakcjonowania zależy od rodzaju nowotworu i celu leczenia.